नांदेडमध्ये पाणीटंचाईची चाहूल; गाडीपुरातील बंद विहिरी पाहून जुन्या जलस्रोतांची आठवण!

कधीकाळी तहान भागवणाऱ्या विहिरी काळाच्या ओघात बंद; आज पाणीटंचाईच्या काळात त्यांचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित

नांदेड (शेख मुख्तार) : शहरात पाणीटंचाईची सुरुवात होत असताना नांदेडच्या गाडीपुरा भागातील बंद पडलेली विहीर जुन्या जलस्रोतांच्या उपयुक्ततेची आठवण करून देत आहे. शहरातील अनेक भागांत पूर्वी विहिरी आणि हातपंप हे नागरिकांच्या पाण्याचे महत्त्वाचे स्रोत होते. मात्र, कालांतराने यातील अनेक विहिरी बंद पडल्या, तर हातपंपही वापरातून बाद झाले. आज पाणीटंचाईची चाहूल लागत असताना, हे पारंपरिक जलस्रोत सुरू असते किंवा त्यांचे योग्य संवर्धन केले असते, तर नागरिकांना कितपत दिलासा मिळाला असता, हा प्रश्न उपस्थित होत आहे.

गरज संपली आणि जलस्रोतही विस्मरणात गेले! : गाडीपुरा परिसरातील छायाचित्रात दिसणारी विहीर सध्या बंद अवस्थेत आहे. एकेकाळी अशा विहिरी स्थानिक नागरिकांच्या दैनंदिन पाणीपुरवठ्याचा आधार होत्या. परिसरातील भूजलाचा वापर करण्यासाठी या विहिरी उपयुक्त ठरत होत्या. मात्र, आधुनिक पाणीपुरवठा व्यवस्था उपलब्ध झाल्यानंतर अनेक पारंपरिक जलस्रोतांकडे दुर्लक्ष झाले.

आज पाण्याची टंचाई जाणवू लागल्यानंतर या विहिरींची आठवण होणे, ही शहराच्या जलव्यवस्थापनासमोरील महत्त्वाची बाब आहे. ‘गरज सरो, वैद्य मरो’ या म्हणीप्रमाणे गरज संपल्यानंतर उपयुक्त गोष्टींकडे दुर्लक्ष करण्याची वृत्ती जलस्रोतांच्या बाबतीतही दिसून येते, अशी भावना व्यक्त होत आहे.

विहिरी सुरू असत्या तर काय फायदा झाला असता? : शहरातील जुन्या विहिरींची योग्य देखभाल, स्वच्छता आणि भूजल पुनर्भरणाची व्यवस्था केली असती, तर पाणीटंचाईच्या काळात त्या पूरक जलस्रोत म्हणून उपयोगी पडू शकल्या असत्या. विशेषतः पाणीपुरवठा विस्कळीत झाल्यास किंवा काही भागांत पाण्याची मागणी वाढल्यास, योग्य स्थितीत असलेल्या विहिरींमधून मर्यादित स्वरूपात पाण्याची उपलब्धता वाढवता आली असती.

हातपंपही नामशेष; पर्यायी व्यवस्थेचा प्रश्न ऐरणीवर : पूर्वी नांदेड शहरातील अनेक वॉर्डांमध्ये हातपंप उपलब्ध होते. गरजेच्या वेळी या हातपंपांचा नागरिकांना उपयोग होत असे. आज अनेक ठिकाणी ते बंद किंवा वापरातून बाद झाल्याचे चित्र असल्याची तक्रार आहे. अशा परिस्थितीत शहरातील पारंपरिक जलस्रोतांची सद्यस्थिती तपासून त्यांचे पुनरुज्जीवन करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.

पाणीटंचाई सुरू झाल्यानंतर उपाययोजना करण्याऐवजी टंचाई निर्माण होण्यापूर्वीच नियोजन करणे आवश्यक आहे. जुन्या विहिरींचे सर्वेक्षण, हातपंपांची तपासणी, पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवण्याच्या उपाययोजना आणि भूजलपातळी वाढवण्यासाठी प्रयत्न केल्यास भविष्यातील पाणीटंचाईचा सामना करण्यास मदत होऊ शकते.

आता तरी प्रशासन जागे होणार का? : नांदेड शहरातील जुन्या विहिरी आणि हातपंपांची नोंद घेऊन त्यांची सद्यस्थिती तपासावी, अशी अपेक्षा व्यक्त होत आहे. वापरण्यायोग्य जलस्रोतांची दुरुस्ती करून त्यांचे पुनरुज्जीवन शक्य आहे का, याचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर प्रत्येक वॉर्डातील पाणीपुरवठ्याची स्थिती, संभाव्य टंचाई आणि पर्यायी व्यवस्थेचे नियोजनही महत्त्वाचे ठरणार आहे.

तहान लागल्यानंतर विहीर खोदण्यापेक्षा तहान लागण्यापूर्वी पाण्याचे नियोजन करणे अधिक गरजेचे आहे. आज शहरात पाणीटंचाईची चाहूल लागत असताना, गाडीपुरातील बंद विहीर हा केवळ जुन्या जलस्रोताचा अवशेष नसून भविष्यातील पाणीव्यवस्थापनाचा विचार करण्याची आठवण आहे. या विहिरी पुन्हा उपयोगात आणता येतील का, हातपंप दुरुस्त करता येतील का आणि शहराचे पारंपरिक जलस्रोत पुनर्जीवित होतील का, याकडे आता नागरिकांचे लक्ष लागले आहे.